Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

Emin Saraç Hocaefendi'yle İlmî Yakın Geçmişe Dair

13.03.2010 16:16
Rıhle dergisinin sekizinci sayısında dikkat çekici bir söyleşi gerçekleştirilmiş Emin Saraç Hocayla...

Emin Saraç Hocaefendi'yle İlmî Yakın Geçmişe Dair 

Ebubekir Sifil:

Hocam, sizin yetiştiğiniz insanlara biz yetişemedik. Sizin yaşadığınız devirde biz yaşayamadık. O devirlerle ve o insanlarla ilgili ancak sizin gibi hocalarımızdan birinci elden bilgiler alma imkânımız var. Sizden ve sizin kuşağınızdan…

Emin Saraç Hoca: İnsan bazı şeyleri zamanla unutuyor. Suallerinize cevap olarak hatırımda tutabildiğim hususları söyleyebilirim.

Ebubekir Sifil: Ehl-i Sünnet içinde konuşanlara bakarsak bizim bu yaşadığımız ahvalde söz söyleyenler iki gruba ayrılıyor. Bunlardan birincisi fıkıh, tefsir ve hadisle iştigal edenler… Çok fazla tasavvufî bahislere girip çıkmayanlar. Yani tasavvufu da ehline bırakanlar. İkincisi de tasavvufî alanda faaliyet gösterenler… Onlar da bu tarafa çok fazla müdahale etmiyor. Sanki bu iki saha, birbirinden kopukmuş gibi bir manzara ortaya çıkıyor. Ama siz Ali Haydar Efendi'ye yetiştiniz… Ona talebe oldunuz. Zahid Efendi'ye (el-Kevserî'ye) ve daha pek çok insana yetiştiniz. Bunlar zülcenaheyn insanlardı. Hem tasavvufî ilimleri hem de zahirî ilimleri cem etmişlerdi. Yani onların meseleye bakışıyla bugünkü durumu kıyaslarsak neler söyleyebilirsiniz?

Emin Saraç: Bu söylediklerinize ilaveten onların maziden gelen bir cevv-i ilmîleri, izzet-i İslamîyyeleri vardı. Onlar İslam devletini, izzet-i İslamîyyeyi yaşayan/hisseden kimselerdi. Tevfik Demiroğlu vardı. O derdi ki: "Siz izzet-i İslamîyyenin ne demek olduğunu bilemezsiniz. Geçmiş dönemde bizim öyle bir hissimiz vardı ki, biz hilafet devletinin tebaasındanız. Siz şimdi bunu diyemiyorsunuz. Siz asılsız, nesilsiz bir hava içerisinde yetiştiniz. O sebeple, izzet-i İslamîyyeyi duyamıyorsunuz." Hakikaten o zamanda yetişen âlimlerin hissiyatı bambaşkaydı. Gördüğümüz hocaefendilerin efkâr ve adabı bambaşkaydı. O nesil geçti gitti. Yeni mekteplerimiz maalesef öyle insanlar yetiştiremedi. Evvela ulûm-i İslamîyyeyi hakkıyla, itikad ederek tedris vardı… Müderris efendilerin o ilimleri hakkıyla beyan etme kudreti vardı. Ama şimdi ne itikaden ne de iktidaren sadra şifa medreselerimiz kalmadı. Eski medreselerin müntesipleri gitti, yeni mektepler de Avrupa'dan gelen programlara göre tanzim edildi. Fakat her şeye rağmen yine Allah Teâlâ'nın inayeti ve lütf u keremiyle memleketimizde, avam derecesinde de olsa müminlik vasfı, inayet-i sübhâniye ile varlığını devam ettirmiştir.

Ve lillâhi'l-hamd, biz görüyoruz ki, bunca gayretlere rağmen hala camilerimizi cemaatlerimiz dolduruyor. Bakıyorum hepiniz benden epeyce zaman sonra geldiğiniz halde, bizim çocukluğumuz zamanındaki gurbetten bizi kurtardınız. Çünkü ben o zaman akranım ve emsalimden çok az kişiyi görürdüm camide. Babamız bize Kur'ân-ı Kerim okuttuğu için defalarca hapse götürülmüştür. Vallahi'l-azîm babam, gece yarısı kalkıp bize Kur'ân okuturdu. O, teheccüd kıyamına alışmanın bereketi olarak da bizi kaldırıp Kur'ân-ı Kerim okuturdu. Sabah namazına kadar hafızlık çalışırdık. Dört kardeş hıfzımızı bu şekilde babamızda ikmal ettik. Babam bu sebeple mahkemeye çıkarıldığında hâkim, "sen çocuklara Arapça kitap okutuyormuşsun. Bu doğru mu?" diye sorduğunda, "ben çocuklara, kimsenin canına, malına ve ırzına tasallut etmeleri için bir şeyler öğretmiyorum; ben Kur'ân-ı Azîmüşşan'ı okutuyorum" demiş. Yani insanların Kur'ân okuttuğu için yargılandığı devirleri yaşadık biz. Allah Teâlâ o devirleri arkada bıraktı. Bu da batılın devam etmediğinin isbatı olmuştur. Allah'ın inayetiyle batıl bu memlekette karar kılmayacaktır. Başlangıçta bu memlekette İslam'ı her şeyiyle silmeyi, Allah'ın ismini anacak kimsenin kalmamasını hedeflemişlerdi. Nitekim Allah Teâlâ bu hususu şöyle tavsif eder: "Onlar eğer güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar size karşı savaşa devam ederler" (Bakara 217). Ama elhamdülillah ayetin "eğer güçleri yeterse" ifadesi tahakkuk etti ve buna güç yetiremediler… Allah'a şükürler olsun.

Ali Haydar Efendi hocamız hakikaten gönlü yanık bir zat idi. Zulme ve zalimlere karşı nefreti kâmil, itikadı tam bir hocaydı. Geçen gün buraya Adapazarı İlahiyattan bir heyet geldi. İçlerinde dekan olan Ali Hoca da vardı. İçlerinden biri dikkatimi çekti. "Kimdir bu zat?" dedim. "Hayırsever bir kimsedir. Süleyman Efendi'nin talebelerine yardım eder" dediler. Allah kendisine rahmet etsin. Biz de Süleyman Efendi'den kısa bir süre de olsa ders okuduk. O, itikadı kâmil bir zat idi. Çünkü ittihatçı kâfirleri çok iyi tanıyordu… İyi bir nefreti vardı. O cihetten itikadı tamdı. İmam Hatiplere hüsn-i zan etmeyişinin sebebi şuydu: Celal Bayar komitecilerdendi. Bunlar devlet yıkmış insanlardır. Bunların hayır dedikleri şey hayır değildir. Mutlaka bir şer düşünüyorlardır diyerek karşı çıkmıştı İmam Hatiplere… Yani ittihatçılara karşı olan nefreti onu böyle bir tavra sevketmişti.

Hâsıl-ı kelam biz o itikadı kâmil olan insanlardan okuduk, Allah'a şükürler olsun. Mısır'a gittiğimiz zaman da Allah Teâlâ lütuflarını üzerimizden eksik etmedi. Orada da çok iyi hocalardan okuduk. Oradaki hofcalarımızın bizi "Osmanlı devletinin çocukları" olarak görmeleri bize ayrıca bir iltifattı. Hatta hiç unutmam… Bu tabir Abdulfettah eş-Şa'şa'î hocaya aittir… Kendisi âlim, fâzıl ve kurrâ bir zat idi… Kâmil bir insandı. Seyyide Zeynep Camii'nin Cuma mukrilerindendi. Her caminin bir mukrii vardı. Mukriler camilere çetin bir imtihandan sonra tayin edilirdi. Ezher Camii'nin mukrii Mustafa İsmail idi. Abdulfettah eş-Şa'şa'î hoca kapı gibi, mücessem bir zattı. Giderdim elini öperdim. Aynen şöyle mukabelede bulunurdu: "Zeyyukum yâ ebnâe sâdâtina (nasılsınız ey efendilerimizin çocukları?)" Yani bizi sultanların çocukları olarak görürdü. Hususan Sultan Abdulhamid Han'ı çok severdi. Sık sık ondan bahsederdi. O zamanlar Ezher'de böyle ilim ve fazilet erbabı hocaefendiler vardı. O devir insanlarının meziyetlerini biz hâlâ idrak edemedik. Şimdi çağdaş kelimesini bir devir kabul ediyoruz. "Çağdaş müfessir" diyoruz mesela. "Çağdaş müfessir" dediğiniz adamın imanını tehlikeye sokan öyle sözleri var ki imanından şüphe edilir… Nerde kaldı ki müfessir olsun! Müfessir demek ne demektir Allah aşkına! Bu böyle ucuz ve kolay bir vasıf mı? Fakih demek kolay mı? Ashab-ı Kiram arasında sadece yirmi kişi fakih olarak tesbit edilmiştir. Abdulfettah Efendi'nin (Ebu Gudde) tesbitine göre sadece 16 sahabe müctehid-i mutlak derecesindedir.

Büyük insanlardı bunlar… Hepsi gittiler. Şimdi yeni baştan inşallah bir inayet-i sübhâniye geleceğine itikad ediyoruz. Fakat ahirzaman fitneleri de bitmek bilmiyor. Ama biz şunu biliyoruz: Rasûlullâh Efendimiz bize iki düstur bıraktı. "Size iki şey bıraktım. Onlara sarılmaya devam ettikçe asla sapıtmazsınız" hadis-i şerifini biliyoruz. Bir de Kıyamet alametleriyle ilgili müstakil kitaplarda ve hadis mecmualarının fiten bahislerinde gördüğümüz üzere fitnelerden uzak durmamız gerekiyor. Fitne zamanında sebat etmenin ehemmiyeti malumunuzdur.

Ayrıca İslam'ın da bitmeyeceğini müjdeleyen bir hadis-i şerif vardır ki Efendimiz (s.a.v) şöyle buyurur: "Ümmetimden bir taife açıkça hakk üzere olmaya devam edecektir. Onları terkedenler ve onlara karşı çıkanlar onlara zarar veremez. Allah'ın emri gelinceye kadar onlar bu halde olmaya devam ederler." Bu hadisi Müslim rivayet etmektedir. Hakk üzere sebat edenlerin düsturu ise Kitabullah ve Sünnet-i Rasûlullah'tır. Ama sen şimdi hem Kitabullah'ı kendi keyfine göre tefsir u tevil edeceksin, diğer taraftan hadis-i şerifi reddedeceksin, ondan sonra da "ben İslam'ım" diyeceksin… Nerden çıktı bu?

Belki duymuşsunuzdur, Kayseri müftü yardımcısı bir hatun saçma sapan sözler sarfetti. Bu kadın yalnız değil. Son zamanlarda peyda olan bir zihniyeti temsil ediyor. "İslam'a kendisinde bulunmayan ataerkil yorumlar ekleniyor. Peygamber'e atfen, "işlerini kadına bırakan toplum iflah olmaz" sözü söyletilmiştir" diyor. İnsaf yahu! Dört tane sahih hadis kitabında olan bir rivayet bu. Rasûlullah Efendimiz'in Necaşî'nin kızı için söylediği sözdür. Bu sözler, her şeyden önce eslâfı karalamaktır. Büyük bir musibet! Kıyamet alametlerinden birisi, eslafa karşı ta'n u teşni'de bulunmaktır. Dalalet ve idlalden başka bir şey değil bu.

Bugün insanlarımız maalesef ahkâm-ı şer'îyyeyi kendi keyiflerine göre tanzim etmek istiyorlar. Hâlbuki Rasûlullah Efendimiz "Benden sonra, erkekler için kadınlardan daha zararlı bir fitne bırakmadım" buyurmuştur. Fitne kelimesinin manası çok geniştir. Bugün, Halk Partisi zamanında olmayan bir itikadî tahribat yaşıyoruz.

Ebubekir Sifil: Hocam daha önce burada nakletmiştiniz. Bediuzzaman merhumun Sultan Abdulhamid Han'a karşı nedametini anlatmıştınız. Benzeri bir durum Mustafa Sabri Efendi için de dolaylı olarak söyleniyor. Mustafa Sabri Efendi, Mehmed Akif Ersoy Mısır'a gittiğinde onu Sultan Abdulhamid Han aleyhtarlığından çevirmek için çok uğraşmış.

Emin Saraç: Hayır, o şekilde değil. İhsan Efendi'den duyardım. Bazı geceler gurbette dertleşmek ve hasbihal için İhsan Efendi'nin odasına gelirlerdi. İhsan Efendi'nin odası Câmiu'l-Ezher'in yakınında Rivâku'l-Etrâk'da, Muhammed Bek Ebu'z-Zeheb Medresesindeydi. O odaya Mustafa Sabri Efendi, Zahid Efendi, Mehmed Akif bey gibi zatlar gelirdi. Mustafa Sabri Efendi mütebessim çehresiyle çok tatlı sohbeti olan bir zattı. Zaman zaman Mehmed Akif'e "Hadi Akif bey, Rıza Tevfik'in yaptığı gibi sen de bir şiir inşad et de milletimizin gönlüne biraz teselli olsun" dermiş. Malum Rıza Tevfik "Tarihler ismini andığı zaman/ Sana hak verecek, ey koca sultan/ Bizdik utanmadan iftira atan/ Asrın en siyasî padişahına" şeklinde manzum bir özür name yazmıştır. Mehmed Akif tabii Osmanlı terbiyesiyle yetişmiş… Şeyhülislam'la münakaşa edecek hali yok. Zaten gönlü kırık… Olabildiğince mahzun. Şairler daha hassas olur ya. İhsan Efendi anlatırdı… Mehmed Akif Bey dermiş ki: "Memleket hasreti, daüssıla kalbimizi yakıyor, lakin İstanbul'a değil de sakin bir köye yerleşip köy odasına otursam, elime Celaleyn tefsirini alıp o cemaate, onların anlayacağı şekilde anlatabilsem ve hayatımı böyle hitama erdirsem." Mehmed Akif bey, Hulvan'da Abbas Halim'in köşkünde yaşardı. Bazen o köşkün dış odalarından birinde otururdu, biz de o zaman onu uzaktan seyrederdik. Mustafa İsmail'i dinlemeye gelirdi. Mustafa İsmail'in okuyuşu için "Rabbanî bir okuyuş" dermiş. Zaman zaman İhsan Efendi'nin odasında toplanırlarmış. Akif merhum sessizce otururmuş. Onlar o günün büyük yıkıntısı karşısında büyük bir eza ve üzüntü çeken, matem yaşayan kimselerdir. Malum, ittihadcılar başlangıçta gençleri kandırdılar. Bediuzzaman da Sultan'ın kapısına gittiği zaman Osman Turan beye "ben şimdi ahirete giderayak sultanımızın hafidesinden itizar etmek için geldim" diyor. Osman Turan bey, "kayın validem erkeklerle hiç görüşmez" diyor. Bunun üzerine Bediuzzaman, "kapıyı aralayın da sözümü duysun" diyor ve sözlerini şöyle sürdürüyor: "Biz o zaman, gençlik zamanımızda, o günkü havaya kapılarak cedd-i âlânız hakkında bir şeyler söyledik. Bizi Allah affetsin. Siz de ceddiniz namına bizi affedin." Ben bunu duydum.

Ebubekir Sifil: Zahid Efendi'nin Sultan Abdulhamid'e bakışı nasıldı?

Emin Saraç: İhtiramdan başka bir şey değildi. Sözü geçtiği zaman onu hayırla ve rahmetle yadederdi. Mustafa Sabri Efendi de öyleydi. Mustafa Sabri Efendi ilk zaman bir hürriyet hevesine kapılmış… Sonra Meclis-i Mebusân bir gizli celse yapmış. Orada, "Balkanlardaki bizim mason kardeşlerimiz bize vaad etmişlerdi. Niçin bunu yapmadılar?" şeklinde bir konuşma geçiyor. "Mason kardeşler"den bahsedince Mustafa Sabri Efendi taaccüp ediyor. Beyanü'l-Hakk'ın birinci cildinde bir yerde diyor ki: "Bir zamanlar Sultan Abdulhamid hakkında hususî meclislerde konuşulamayan bir meseleyi şimdilerde işittim ki bir merkez-i âmm ihdas edelim diye çalışmaya başlamışlar. Bu hususî meclislerde, isimleri anılmayan masonlar var. Masonluk demek, dinsizlik, ahlaksızlık ve vicdansızlık demektir. Bunların hakkında ayrıca yazı yazacağım."

Ebubekir Sifil: Ali Ulvi Hocanın hatıraları neşredildi.

Emin Saraç: Evet bana da gönderdiler. Bir yerde Mustafa Sabri Efendi'yle Zahid Efendi arasındaki bir hadiseden bahsetmiş. Allah aşkına! İnsaf etmek lazım. Ben ilk defa Mısır'a gittiğim zaman, hemşerim olduğu halde Mustafa Sabri Efendi'ye gitmeden Zahid Efendi'ye gitmiştim. Zahid Efendi'ye gittiğim zaman Mustafa Sabri Efendi, torunu Muvahhid'le beraber oraya gelmişlerdi. Çok tatlı muhabbet ediyorlardı. Bunu biliyorum bir. İkinci olarak Mustafa Sabri Efendi, hanımı vefat ettikten sonra bizim Şehzade Şevket Efendi'nin evinde bir müddet kalmıştı. O sırada ben çok defa kendisini ziyaret ettim. Mustafa Sabri Efendi o zaman 88 yaşındaydı. Bir gün bana, "Zahid Efendi'ye gidiyor musun?" dedi. "Evet, Cuma günleri saat 9'dan itibaren gidiyorum" dedim. O gün Çarşambaydı. Bana "Cumayı bekleme, yarın Zahid Efendi'ye git. Ben de torunum Muvahhid'le birlikte ikindi vakti onun kapısına geleceğiz, lakin Zahid Efendi'nin evinin merdivenlerini çıkamıyorum. Zahid Efendi aşağıya insin. Arabaya binelim. Nil kenarına gidip biraz muhabbet edelim istiyorum. Kendisine benim selamımı söyle" dedi. Allah rahmet etsin. Zahid Efendi beni gördüğünde "ehlen ve sehlen yâ mevlânâ" diye iltifatta bulunurdu. Yine aynı şekilde iltifatta bulundu. "Buyur ne söyleyeceksin?" dedi. "Şeyhülislam Efendi böyle diyor" dedim. "Ehlen ve sehlen, elbette gelsin" demişti. O zaman bugünkü gibi telefon falan yoktu. Bu şekilde birçok defa görüşmelerine vasıta olmuştum. Mustafa Sabri Efendi ve Zahid Efendi arasındaki meveddete ben şahidim. Ali Ulvi hoca neye dayanarak aralarında bir meseleden dolayı soğukluk olduğunu söylüyor? Ben böyle bir şey bilmiyorum. Böyle bir şey yok.

Ebubekir Sifil: Hatıratta ayrıca Zahid el-Kevserî'nin Çerkezlik davası güttüğü söyleniyor.

Emin Saraç: Eğer Zahid Efendi Çerkezlik davası gütseydi, Çerkezi tercih etseydi, benim Çerkezlikle alakam olmadığını herkes bilir. O zaman Mısır'daki 110 tane Türkiyeli talebe içinde Çerkez yok muydu da Emin Saraç'a iltifat etmişti? Mesela Muzaffer Özcan, kendi memleketlisi. Ona olmayan iltifat neden Emin Saraç'a oldu? Çerkezlik davası olsaydı oradaki Çerkez talebelere iltifat ederdi. Bu Çerkezlik meselesi Ali Ulvi Efendi'nin zihninde nereden kaldıysa, muvakkat bir zaman böyle bir şey olduysa onu bilemem, ama Zahid Efendi'nin böyle bir dava güttüğünü söylemek mümkün değildir. Bana o kadar iltifat göstermiştir ki ben onu size tafsil etmekten hayâ ederim.

Ebubekir Sifil: Zahid Efendi'yle birlikteliğiniz kaç yıl sürdü?

Emin Saraç: Biz Mısır'a gittiğimiz zamandan Zahid Efendi'nin vefatına kadar yaklaşık üç yıl beraberliğimiz oldu. Her Cuma yanına giderdim. "Her Cuma mutlaka geleceksin" demişti. Daha öncesinde "haftada dört gün bana geleceksin" demişti. Çünkü o zaman sıhhati yerindeydi. Daha sonra iki kızı veremden vefat etti. Diğer taraftan gurbet. "Teyzeniz, çocukların vefatından sonra bir türlü kendine gelemedi" derdi. Kendisi vefat edinceye kadar ben hanımını görmüyordum. Vefat ettikten sonra görüşmeye başladık. Cenazesi yıkanırken İhsan Efendi'yle beraber orada bulunmuştuk.

Ebubekir Sifil: Hocam o zaman kaç yaşlarındaydınız?

Emin Saraç: [Emin hoca, tebessüm ediyor] Yaşımı tesbit etmeye çalışıyorsunuz. Hâlbuki altmışından sonra yaş meselesi pek konuşulmaz. Bu hususta hem İmam Mâlik'in, hem de İmam Şâfiî'nin tavsiyesi vardır.

Ebubekir Sifil: Yani siz o zaman talebe miydiniz?

Emin Saraç: Evet, Külliyyetü'ş-Şerîa'daydım. Buradan gidince Ezher'de bizi imtihan ettiler. Lise kısmına kaydettiler. Herkesi lisan öğrenme kısmına alırlarken bizi lise kısmına aldılar. Lise kısmından sonra Külliyyetü'ş-Şerîa'ya imtihanla kabul edildik. Bir ikindi vaktiydi. İmtihanı kazandığımı işitir işitmez tramvaya binerek Mısr-ı Cedide'ye gittim. Zahid Efendi'nin kapısını çaldım. "Külliyyetü'ş-Şerîa imtihanını kazandım" dedim. "Çok güzel. Mübarek olsun… "Memleketimizde şer'î mahkeme mi var ki bu fakülteye kaydoldun?" derler, sakın onlara kulak asma. Sen bu mübarek ilimlere kendini vakfedersen sonunda velev ki bir kimsenin sualine isabetli cevap versen, bu yaptığın tahsilin mükâfatını alacaksın. eş-Şerîa fakültesini tercih etmekle çok isabet etmişsin" dedi. O zaman arkadaşların cümlesi Usûluddîn fakültesini tercih ediyordu. "Usûluddîn'i seçersek bunu ilahiyat olarak tercüme ederler. O zaman da memleketimizde makbul olur" diyorlardı. O zaman halk partililer insanları aldatmak için Ankara'da ilahiyat fakültesi açmışlardı. Hâsıl-ı kelam Zahid Efendi hocamız eş-Şerîa fakültesini tercih ettiğim için beni tebrik ve takdir etti. Zahid Efendi haddim olmayan bir tasvipte bulunarak kendi teklifiyle bana icazet verdi… et-tahrîru'l-vecîz fî mâ yebteğîhi'l-müstecîz'i elime verdi ve "Benim elimde başka nüsha kalmadı, sen bunu elinle yaz, aslını bana geri getir" dedi. Ben yazdım götürdüm… Sonuna kendisi birkaç satır ilave etti. Benden sonra kimseye de icazet vermedi. Zaten kısa bir süre sonra vefat etti.

Ebubekir Sifil: Zahid Efendi'den sonra 1954'te Mustafa Sabri Efendi vefat etti. Bu tarihten sonra siz Mısır'da kaldınız mı?

Emin Saraç: Tabi… 1958'de memlekete döndük.

Ebubekir Sifil: Zahid Efendi'den sonra Mustafa Sabri Efendi'yle irtibatınız devam etti mi?

Emin Saraç: Evet, Perşembe günleri Ali Yakup Efendi (Cenkçiler) ile giderdik. İkindiden sonra çıkardık… Akşam namazını orada kılardık. Bazen beni imamlığa geçirirdi. Ne zor gelirdi Şeyhülislam'ın önüne geçmek. Hatırlıyorum bir gün Şeyhülislam Efendi'nin evine giriyorduk. Evi bizimkiler kadar tefrişatlı değildi. "Şurada iki tane seccade var. Birisi halıdır, diğeri hasır. Hasır olanı öne, halı olanı arkaya ser. Namazı da sen kıldıracaksın" dedi. Ben seccadeleri dik sermiştim. O seccadeleri yan serdi ve "toprak cinsinden bir yere secde etmek evladır, değil mi?" dedi. Şeyhülislam Efendi, konuşurken birçok şiir beyti zikrederdi. Edip ve şair olması hasebiyle böyle bir hususiyeti vardı. Bir defasında bir beyit okumaya başladı, ama devamını getiremedi. "Aman boşver. Birçok mahfuzatım var. Mühim değil. Allah'a şükürler olsun her gün sabah namazından sonra bir cüz Kur'ân'ımı okuyabiliyorum ya" dedi. Bazen bir ayet-i kerimeyi okurken sesi titrer, gözleri dolardı. Ayet-i kerimeleri öyle bir aşk ile okuyordu ki bir acayip hal kaplardı kendisini. Başkasına okuttuğunda da ağlardı. Bir defasında Abdurrahman Efendi (Gürses) geldi. Bir müddet kaldı. Abdurrahman Efendi'yi görünce, "Ne güzel! Bize Kur'ân okuyacaksın" dedi. Abdurrahman Efendi o güzel sesiyle en az üç sayfa okurdu. Şeyhülislam Efendi de kemal-i aşk ile dinlerdi.

Ebubekir Sifil: Zahid Efendi ve Mustafa Sabri Efendi vefat ettikten sonra siz 1958'e kadar orada kaldınız. Mısır ulemasının ve meşayıhının onların arkasından yazdıkları intiba ve hatıraları hatırlıyor musunuz?

Emin Saraç: O diyarın şöhretli âlimlerinden Muhammed Ebu Zehra hoca, Makalâtü'l-Kevserî'de de gördüğünüz üzere Zahid Efendi'nin arkasından sayfalarca yazı yazmış ve kendisinden "el-İmâm" diye bahsetmiştir. Yine, Muhammed Yusuf Musa hocanın Zahid Efendi'nin ardından yazdıklarını Ali Yakup Efendi'ye okuduğumda Ali Yakup Efendi "Muhammed Yusuf Musa, Ezher'lidir. Biraz konuşmayı sever. Bazen ileri geri konuşur. Zahid Efendi'nin de bulunduğu bir mecliste yine böyle konuşuyordu. Zahid Efendi ona Mısır lehçesiyle öyle bir cevap verdi ki Muhammed Yusuf Musa susup kaldı" dedi. Bu arada Zahid Efendi Mısır lehçesini çok iyi konuşurdu. Mustafa Sabri Efendi bile onun bu özelliğine şaşardı. Muhammed Yusuf Musa, Zahid Efendi'nin vefatından 3 ya da 4 sene sonra çıkarttığı kitabında Zahid Efendi'yi öyle metheder ki o kadar olur. Bir gün birisi makalesinde "hayır cemiyetlerine zekât verilebilir" yazmış. Muhammed Abdulvehhâb el-Buhayrî hocamıza bu makaleden bahsettiler. Hoca, "Makalât'ı getirin. Orada "fî Sebîlillâh" bahsini okuyun" dedi. Makaleyi sonuna kadar dinledikten sonra dedi ki: "Bu makaleyi yazabilmek için en az otuz kitabı hazmederek okumak lazım… el-Kevserî'nin sözü hüccettir. Diğer yazının muhtevası ise bir şey ifade etmez." Usûluddîn fakültesi hocalarından Abdurrezzâk Efendi… İşâratü'l-Merâm mukaddimesini yazan zattan bahsediyorum. Bu zatın kızının nişanı olacaktı. Nişanlanacak kişi bizim ahbabımızdı. Merasime bizi de davet etmişlerdi. O zaman Abdunnasır, Osmanlı aleyhine beyanatlar veriyor, "Tarbuş Osmanlı müstemlekesinin alametidir" diyordu. Bu yüzden ben hiç fesimi çıkarmıyordum. Merasim mekânına girdiğimizde bize ayrı bir iltifat gösterdiler, buyur ettiler ve bir yere oturttular. Abdurrezzâk Efendi Usûluddîn fakültesinin meşhur hocalarından… "Bunlar Türkiyeli talebelerdir" diyerek bizi hazirûna tanıttı. Dedi ki: "Biz talebeyken Devlet-i Hilafet-i İslamîyye-i Osmaniye bitmiş, yıkılmış, bir başıboşluk hâkim olmuş, önüne gelen din iman namına konuşuyordu. Gazetelerde yazıp çiziyorlar. Artık İslam'ın kusurlarını aramaktan başka bir dertleri kalmamıştı. Hocalarımız ders okutmaya alışmışlar, gazetecilik bilmiyorlardı. Bize lazım gelen ikazları yapıyorlardı ama gazetelerde yazılanlar daha çok dikkatimizi çekiyordu. İşte böyle bir zamanda Akdeniz'in ufuklarında iki donanma göründü. Bunlardan birisi Mustafa Sabri Efendi, diğeri ise Zahid Efendi'dir. Birisi akliyyât sahasında hüccet, diğeri ise nakliyyât sahasında zirvedir. Bu iki donanma Mısır'a demir attı ve İslam'la ilgili yazılıp çizilen menfi yazı ve makaleleri/iddiaları bertaraf ettiler. Onların Mısır'a gelişi bizim için büyük bir rahmet oldu."

Ebubekir Sifil: Mustafa Sabri Efendi merhumun Muhammed Abduh'la başı pek hoş değil. Yazılarında onun adını andığında "rahimehullah" demiyor. Fakat Zahid Efendi Makalât'ta bir yerde diyor ki: "onun hayatı dönem dönemdir."

Emin Saraç: Evet, yalnızca bir yerde söylüyor. Osmanlı devletine dair bir sözüyle ilgili olarak söylüyor. Yoksa sevmezdi onu… Hoca bile saymazdı. Bir gün Mustafa Sabri Efendi merhuma: "Muhammed Abduh'dan "el-Üstâz, el-İmam" diye bahsediyorsunuz" dedim. "Rahimehullah diyor muyum? Ben ona ne zamandan beri rahmet okumuyorum, biliyor musun? Anlatayım sana… Bizim Osmanlı devleti büyük bir coğrafyaya hükmediyordu. Hicaz'a, San'a'ya, Fustat'a kadılar gönderiyordu. Mısır kadılarından biri de Yahya Efendi'dir. Kendisi Fatih dersiamlarındandır. Hırka-i Şerif'te otururmuş. Osmanlı devleti yıkılınca Yahya Efendi çok müteessir olmuş. Osmanlı devletinin yerine gelen devlet irtidâdî vasıftadır. "Ben şimdi memlekete dönüp derdime dert katmayayım" demiş ve orada kalmış. Onunla çok oturup kalkardık. Bir gün dedi ki: "Ben Muhammed Abduh'la sık sık görüşürdüm. Muhammed Abduh Türkçeyi de çok iyi bilirdi. Bir gün yine otururken vahiy meselesini müzakere ediyorduk. Muhammed Abduh vahiy meselesinde bir takım felsefî izahlar yapmaya başladı… Bizim bildiğimiz vahiy tariflerini tamamıyla reddediyordu. Ben söylediklerini reddettim… İzah ettim… Ama o görüşlerinde ısrarlıydı. Israrında devam edeceğini anlayınca sükût ettim. Ondan sonra Muhammed Abduh'la görüşmek istemedim. Kendisi bana gelmeye devam etti ama ben onun mecalisine gitmek istemedim." Yahya Efendi çok muttakî, salih, âdil ve âlim bir kimse idi. Onun gönlünden çıkarttığı bir kimseyle ilgili ben başka bir şey söylemem. Yahya Efendi benim için hüccettir."Velhâsıl, Muhammed Abduh'un son anını bilmiyoruz, lakin "Mısır'daki melâhide (mülhitler) hep onun cübbesinin altında toplanmıştır" derlerdi. Nitekim bir defasında Şübbânu'l-Müslimîn cemiyetinde birisi konferans veriyordu. Cemaleddin Efgânî ve Muhammed Abduh'u medh u sena etmeye başladı. Çok cemiyetçi insanlar oldukları için mason cemiyetine bile katıldıklarını sitayişle anlatıyordu. Konferans sonrasında konuşmacının yanına gittim ve bizim memlekette masonlara, "en büyük kâfirler" denir dedim. "Sizin cumhurbaşkanınız mason değil mi?" dedi. Kasım Emin adında birisi vardır. Tahrîru'l-Mer'e adında bir kitabı var. Ama bu kitabı kendisi yazmamış, Muhammed Abduh yazıp onun adına bastırmış. Mısırdayken gazeteleri takip ederdim. Ayrıca Mecelletü'l-Ezher, es-Sekâfe, er-Risâle ve el-Müslimûn dergilerine abone olmuştum. Bunların bazı nüshaları hala kütüphanemde vardır. el-Mısrî gazetesinde kâmilen bir sayfada yayımlanmış bir röportajda yaşlı bir insanla konuşmuşlar. Tahrîru'l-Mer'e kitabından bahsediyor. "Biz Muhammed Abduh'un cemaatinden idik. O eseri Şeyh Muhammed Abduh yazdı. Ama dedikoduların önüne geçmek için Kâsım Emin'e vererek kitabı onun neşretmesini istedi. Yoksa o kitapta Kasım Emin'e ait bir kelime bile yoktur" diyor.  

Ebubekir Sifil: Zahid Efendi'nin makale yazdığı derginin sayıları da var mı sizde?

Emin Saraç: Hepsi yok ama bir kısmı var. Daha ziyade er-Risâle'de yazıyordu. Hükmü muhalefeti fasli'd-dîn ani'd-devle başlıklı makalesini Suriye'den gelen bir talep üzerine yazmıştı. Hüsâmüddîn Kudsî isimli bir zat vardı. Allah kendisine rahmet etsin. Bana dedi ki: "Makaleleri kitap olarak yayımlayacağız. Ama git Zahid Efendi'ye sor; hangi makaleyi en başa koyalım?" Zahid Efendi Mısr-ı Cedîde'ye yakın bir yer olan Abbâsiye'de otururdu. Kendisini ziyaret ettim ve kitabın hangi makaleyle başlayacağını sordum. "Mesâhifu'l-Emsâr'ı en başa koysunlar" dedi.

Ebubekir Sifil: Makalât'ın basılacağından Zahid Efendi'nin haberi vardı değil mi?

Emin Saraç: Evet vardı. Fakat kitabın mukaddimesinden haberi yoktu. Çünkü kitap onun vefatından sonra çıktı. Muhammed Ebu Zehra bir giriş yazdı. Yusuf Bennûrî hoca bir makale yazdı. Ayrıca Ahmed Hayri'miz vardı… Allah rahmet etsin… O da yazdı. Ahmed Hayri bey, Allah için, çok neşeli bir insandı.

Ebubekir Sifil: Zahid Efendi'nin Hind-Pakistan ulemasıyla da irtibatları vardı.

Emin Saraç: Evet, Hind-Pakistan hocaları devamlı surette Zahid Efendi'yle temas halindeydiler. Mektupları gelirdi. Ziyaretleri olurdu… Selam gönderirlerdi. Ebu'l-Hasen en-Nedvî hocanın ziyaretini çok iyi hatırlıyorum. 1951 senesiydi. Hatta Ezher'de ilk ziyaret ettiği oda benim odamdı. Ezher'de Türk talebeleri sormuş ve benim odamı göstermişler. Müzekkirâtu Sâih fi'ş-Şarki'l-Arabî adlı kitabında iki yerde bu fakirin adını zikreder, es-sadîku'l-kadîm (kadim dost) diye bahseder. O zaman söylediği sözler gönlümdeki tesirini hala sürdürmektedir. O vakit 37 yaşındaydı en-Nedvî hoca. Ondan sonra vefat edinceye kadar alakamız ve rabıtamız inkıtaa uğramadan devam etti. Mektuplaşmalar ve ziyaretler devam etti. En-nihayet biz kendisini memleketi Leknev'de ziyaret ettik. O karmakarışık ülkede 24 ayar altın safiyetini hiç bozmadan devam ettirmiş bir zattı. İslam zevkini ve izzetini yaşayan bir topluluktur en-Nedvîler. Nedvetü'l-Ulema'nın başındaki kimseler maaş almadan vazifelerini yaparlar. En ileri kimselerinin evlerine gittik; her biri bir tevazu abidesiydi. Ebu'l-Hasan en-Nedvî hocanın mekânı genişçe bir oda… Zemininde çok basit bir sergi var… Öyle halı falan aklınıza gelmesin. O odada bir minder üzerinde oturuyordu. İşte 1 milyarlık Hindistan'ın devlet başkanı kendisini ziyarete geldiğinde onu o odada kabul edermiş. Allah rahmet etsin. Büyük bir şahsiyetti.

Ebubekir Sifil:  Hocam, bu bahsin sonunda Abdulfettah Ebu Gudde hocamızla ilgili de bir şeyler dinlemek isteriz.

Emin Saraç: Zahid Efendi hocamızın Abdulfettah Efendi'yi çok sevdiğine bu kulaklar ve gözler şahit olmuştur. Biz Mısır'a gittiğimizde o dönmüştü, fakat Zahid Efendi'nin meclisindeki varlığını, tazeliğini o denli muhafaza ederdi ki Zahid Efendi sık sık ondan bahsederdi. Abdulfettah Efendi'nin adresini verdi ve bana "umarım bir gün görüşürsünüz" dedi. Nihayet Zahid Efendi'nin bu temennisi 1964 yılında kara yoluyla hacca giderken yol üzerinde gerçekleşti. Mahmud Efendi (Bayram) ve Salih Efendi'yle birlikteydik. Bâbu'l-Hevâ sınırından geçtik. Orada arabasıyla duran bir delikanlıdan bizi bir otele götürmesini istedik. Ancak o genç bizi otel yerine evine götürdü. Ninesi Türkmüş. Kapıdan geçer geçmez: "Nineciğim bak sana Türk hacıları getirdim" dedi. Hemen bir sofra kurdular. Yemek esnasında ben o gence: "Burada Abdulfettah Ebu Gudde adında bir hoca var. Tanır mısın?" dedim. "Tanırım" dedi. "Bizi ona götürür müsün?" dedim. Nihayet akşam namazını müteakip Abdulfettah Ebu Gudde hocanın evinin kapısını çaldık. Kapı açıldı. İçerde sol tarafta itina ile dizilmiş devasa bir kitaplık dikkatimi çekti. Baktım Abdulfettah Efendi… O zaman sakalları simsiyah. Bizi büyük bir iltifatla karşıladı. "Türkiyeliyiz, adım Emin Saraç" deyince "Safalar getirdiniz… Emin Saraç sen misin?" dedi. Abdullah Osman adında Humuslu bir zat vardı. Ebu Gudde hocaya benden bahsetmiş, "Zahid Efendi'nin has talebelerinden" demiş. İlk görüşmemiz böyleydi. Ondan sonra vefat edinceye kadar ahbaplığımız devam etti.Zahid Efendi, Abdulfettah Ebu Gudde hocadan çok bahsederdi. "Sabırlı, gayretli ve müeddeb bir talebemizdi" derdi. Daha ziyade onun siretinden bahsederdi.Ebu Gudde hoca da Zahid Efendi'ye karşı çok vefakâr ve hürmetkâr idi. İlk İstanbul ziyaretinde bu camiye (Fatih Camii) girdik. Caminin içinde ben ona: "İşte Zahid Efendi hocamız burada okudu ve müderrislik yaptı" deyince elektriğe çarpılmış gibi oldu… Gözleri doldu ve ağlamaya başladı. Evet, öyle insanlardı işte… Ölüp gittiler ama muhabbet ve tesirleri hala yaşamakta. Çünkü onlar hakkında: "İman edip, salih amel işleyenler var ya, Rahmân (olan Allah) onları (gönüllere) sevdirecektir." (Meryem 96) ayeti tecelli etti.Şimdi bir de zamanın "baş profesörlerine" bakın. Bir tanesinin dinlerarası diyalogla ilgili kitabını okumuşsunuzdur. Oradaki sözleri bir Müslüman nasıl söyleyebilir?! "De ki: Ey insanlar, şüphe yok ki ben, Allah tarafından sizin hepinize gönderilmiş olan peygamberim; o, öyle bir Allah'tır ki göklerin saltanat ve tasarrufu da onundur, yeryüzünün de." (Araf 158) ayetini görmüyor mu bunlar? Demek ki göremiyorlar. Bir takım mefsedet yuvalarında toplanarak konuşmalar yapıyorlar. Bu dinlerarası diyalog ne kadar ayıp bir şeydir. Neûzu billâh!.. Ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh!

Ebubekir Sifil: Hocam İhsan Efendi'den biraz bahsetseniz…

Emin Saraç: İhsan Efendi, Yozgatlıdır. Annesi benim eniştemin babasının hemşiresiydi. Ben Mısır'a gitmeden önce İhsan Efendi'yle bu cihetten bir bağlantım olmuştur. Bende el yazısı mektubu vardır. Ciddi, efendi, şahsiyetli ve zeki bir insandı. Fakat Şeyh Bahît el-Mutî'î'den icazet aldıktan sonra Türkiye'deki hengâme meydana gelince bir daha Türkiye'ye dönmedi. Orada kalmayı ihtiyar etti. Orada Sultan Mahmud Medresesi'nin nazırlığını yaptı. Ayrıca Âbidîn sarayında da bir vazifesi vardı. Abdunnasır gelip sarayı altüst etti. O zaman Kral Faruk aleyhinde çokça konuşuluyordu. İhsan Efendi, "Biz içinde olmasaydık belki bu söylenenlere inanırdık. Bizim Sultan Abdulhamid'in hal'i zamanında duyduğumuz sözlerin benzerleri Kral Faruk hakkında söyleniyor. Hadiseler onların söylediği gibi değildir" demişti. Copeland'ın yazdığı Lu'betü'l-Ümem adında bir kitap vardır. Orada Kral Faruk hakkında hüsn-i şehadet olabilecek ifadeler bulursunuz. Çünkü o şahıs Amerikan dışişleri bakanlığında çalışan bir Ortadoğu mütehassısı. Yahudi devleti kurulduğunda İsrail'i tanıması için Kral Faruk'u ikna etmek gayesiyle onu göndermişler. Orada üç ay kalmış ama Faruk'u bir türlü ikna edememiş. Bunun üzerine çeşitli entrikalarla Abdunnasır'ı getirmişler. İhsan Efendi'ye dönersek, gönlü kırık, muzdarip ve zarif bir şahsiyetti. İlimle meşgul olurdu; okumayı ve okutmayı çok severdi. Bizim odamıza da birçok defa gelmiştir. Ayrıca Mustafa Sabri Efendi ve Zahid Efendi kendisini çok severlerdi. İhsan Efendi, Ali Himmet Berki'nin "Fatih'in Adliye Hayatı" adlı kitabını Arapçaya çevirmiştir. Kadınların kadılık vasfını alabileceğine dair Ali Himmet Berki'nin bir kaydı var. İhsan Efendi bu kaydın mutlak olmadığını izah için oraya güzel bir haşiye koymuştu. İhsan Efendi bu haşiyesini Zahid Efendi'ye okumuş. Zahid Efendi, "İhsan Efendi mevzunun hakkını vermiş. Kendisini takdir ettim" dedi. İhsan Efendi Müfti'd-Diyâri'l-Mısriyye Muhammed Bahît el-Mutî'î'de okumuş ve ondan icazet almış bir kimse. Kendisi anlatmıştı. "Bahît el-Mutî'î hocanın derslerini takip ediyordum. Hidâye okutuyordu. Bir gün bir de ne göreyim… Memleketimizin en muhterem hocası koltuğunda kitaplarla gelmiş bizimle beraber dersi dinliyor. Onu öyle yanımıza oturmuş görünce utandık." İşte Zahid Efendi hocamız böyle acayip bir ilim takipçisi idi. Muhammed Habibullah eş-Şınkîtî'nin evinde Muvatta okunurdu ve Zahid Efendi orada da hazır olurdu. Suriye'ye gittiğinde Şeyh Muhammed b. Ca'fer el-Kettânî''nin meclisine katılarak dersini dinlemiş ve kendisinden icazet almıştır.

Ömer Faruk Tokat: Hocam, Ali Yakub Efendi nasıl biriydi?

Emin Saraç: Ali Yakub Efendi çok mihnetler geçirmiş bir kimse olmasına rağmen olabildiğince neşeli bir zattı. Aslen Kosovalıdır. Hem Mustafa Sabri Efendi'nin hem de Zahid Efendi hocamızın gözdesi/güzidesi idi. Biz Mısır'a ilk gittiğimizde Zahid Efendi'nin yanına gittik. Bize annemizin kucağına düşmüşçesine iltifat ediyordu. "Burası bizim için yabancıdır, karanlıktır. Ne yapacağımızı bilemiyoruz. Kimlerle görüşebiliriz bilmiyoruz" dediğimde Zahid Efendi hocamız, "sen şimdi buradan giderken İhsan Efendi'nin nezaret ettiği Sultan Mahmud Medresesi'ne uğra. Orada Ali Yakub isminde biri var. O sana ağabeylik yapar" dedi. Ali Yakup Efendi ayrıca Ali Ulvi beyin hocasıdır. Kendisine bütün dersleri o okutmuştur. Sultan Mahmud Medresesi'ne vardığımda akşam namazı sonrasıydı. Ali Yakup Efendi odasından bir ampul uzatmış kapının önünde kitap okuyordu. Hatırlıyorum, Şekîb Arslan'ın Hâdıru'l-Âlemi'l-İslamî adlı kitabıydı. Ali Yakup Efendi o zaman Fuâdu'l-Evvel Üniversitesi (şimdiki Kahire Üniversitesi)'nin kütüphanesinde şark dilleri bölümünde çalışıyordu. Kendisi 7 lisan bilirdi. Mustafa Sabri Efendi'nin Mevkıfu'l-Akl kitabının müsveddesini temize çeken odur. Mustafa Sabri Efendi kitabın birinci cildinde Ali Yakup Efendi'den "veledî el-aziz (değerli evladım)" şeklinde bahsetmiştir.

M. Fatih Kaya: Ali Ulvi Kurucu hoca Mısır'dayken siz de orada mıydınız?

Emin Saraç: Hayır, biz gittiğimizde o Mısır'dan ayrılmıştı. Babası hastalanınca tahsilini yarıda bırakarak memlekete dönmüştü. Ezher'e başlamış fakat mezun olmadan ayrılmış. Bütün dersleri Ali Yakup Efendi'yle müzakere edermiş. Ali Ulvi Bey kendisi bana söylemişti: "Ben Ezher'den ziyade Ali Yakup Efendi'den istifade ettim" demişti.

Ömer Faruk Tokat: Ahmed Muhtar Büyükçınar hoca sizinle aynı dönemde miydi?

Emin Saraç: Evet aynı dönemdeydik. Bir noktada kendisiyle ihtilaf etmiştik. Ben "Mustafa Sabri Efendi ve Zahid Efendi velî insanlardır" demiştim. O ise benim bu sözüme karşı çıkmıştı. Yani takva ise takva, fedakârlıksa fedakârlık… Bir insan başka türlü nasıl velî olur? Evliya ifadesini onlara çok görmüştü.

M. Fatih Kaya: Hocam, daha önce Sabri Efendi'den şerh-i sadr tabirini nakletmiştiniz.

Emin Saraç: Evet… Mustafa Sabri Efendi hocamız bir münasebetle bana demişti ki: "Ben Türkiye'deyken bu fitneleri, Muhammed Abduh ve benzeri kişilerin düşüncelerini fazla tanımazdım. Ama bu hicret bana bir şerh-i sadr ihsan etti. Allah Teâlâ bana birçok hakikati hicrette gösterdi ve anlamak ferasetini ihsan etti."

M. Fatih Kaya: Mustafa Sabri Efendi'nin Seyyid Kutup'la ilişkisi olmuş mu?

Emin Saraç: Tabii ki oldu. Mevkıfu'l-Akl kitabı ilk çıktığında Ali Yakup Efendi'ye "Al bu kitabı Seyyid Kutub'a götür. Bu kitabı herkes anlamaz fakat o anlar. O genç bir yazardır… Yazılarını takip ediyorum. O anlar" demiş.

Ömer Faruk Tokat: Hasan el-Bennâ ile mülakî olmuşlukları var mı?

Emin Saraç: Ali Yakup Efendi anlatırdı. Hasan el-Benna merhum Ali Yakup Efendi'den zaman zaman kendisini Mustafa Sabri Efendi'ye götürmesini istermiş. Bu ziyaretlerin birinde Mustafa Sabri Efendi, Hasan el-Bennâ'ya "şu muhtevada bir kitap hazırladım" demiş ve kitabın bazı bahislerini kendisine okumuş. Hasan el-Bennâ kendine has nezaket ve edebiyle, "bu kitabınıza "el-kavlu'l-fasl beynellezîne yu'minûne bi'l-ğaybi ve'llezîne lâ yu'minûn" ismini versek münasip görür müsünüz?" demiş. Bunun üzerine Mustafa Sabri Efendi: "Ali Yakup Efendi yaz; bu kitap bu isimle neşredilecektir" demiş. Biz maalesef Hasan el-Bennâ'ya yetişemedik. Biz 1950 senesinde Mısır'a gittik. O ise 1950'den evvel şehid edildi.

M. Fatih Kaya: Ord. Süheyl Ünver 1951 senesinde Mısır'a gitmiş. Mısırnâmesi var. Orada Mustafa Sabri Efendi ve Zahid Efendi ile görüştüğünü yazıyor. İkisinden de sitayişle bahsediyor. Hatta Mustafa Sabri Efendi'nin bir vesikalık fotoğrafını o Mısırnâme defterine koymuş.

Emin Saraç:  Onun evrakı ve kitapları Süleymaniye Kütüphanesindedir. Hatta onun not defterinde Abdulmecid Efendi'nin bir sözünü okumuştum. "Milletimizin intibaha gelmesi nasıl mümkün olur?" sorusuna cevap olarak Abdulmecid Efendi der ki: "Metin akide ve güzel ahlak… Bu iki esas ile mücehhez olmadıkça intibah mümkün değildir."

M. Fatih Kaya: Bir de Fuat Sezgin'in Kahire'ye gelip Zahid Efendi ile görüşmek istediğini anlatmıştınız.

Emin Saraç: Birlikte Zahid Efendi'nin kapısına kadar gittik. Kapıyı açtı… Titriyordu. "Hastayım, görüşmeye mecalim yok" diyerek mazeret beyan etti. Fuat Sezgin oraya çok gelirdi. İslamî Araştırmalar Enstitüsü'ndeki kitaplarla ilgili çalışmalar yapıyordu. O münasebetle geliyordu ve görüşüyorduk.

Ebubekir Sifil: Hocam sizi yorduk, Ahmed Davudoğlu hoca hakkında da bir şeyler söyleyebilir misiniz?

Emin Saraç: Ahmed Davudoğlu hoca "hazâ hocaefendi" denilecek bir zat idi. Memleketimizin son olarak tanıdığı fakih, halûk, hâlis ve firaset sahibi bir hocaefendidir. Çok hâlis bir insandı… Allah rahmet etsin. O da Zahid Efendi ve Mustafa Sabri Efendi hocalarımıza meftun idi.

M. Fatih Kaya: Ahmed Davudoğlu hocaya "Sahîh-i Müslim tercüme ve şerhini" yazmayı siz mi teklif etmiştiniz?

Emin Saraç: Evet… Çünkü Mehmet Sofuoğlu, Buharî ve Müslim'i tercüme etmişti. Sönmez Neşriyat'ın yazıhanesinde oturuyorduk. Dedim ki: "Bu hadis kitaplarımızı mücerred tercüme etmek milletimizi idlâl eder. Bunları izahlı ve şerhli neşretmek lazımdır. Bunu da ancak Davudoğlu hoca yapabilir. Zira kendisi Sübülü's-Selâm'ı tercüme etti. Bu sahada epey bir melekesi oldu."Davudoğlu hoca, Ezh

Bu haber toplam 16008 defa okunmuştur
DİĞER HABERLER
Üye İşlemleri