Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

Hakan ÖZDENER

Geçmişten günümüze aşı geliştirimi

02 Aralık 2009 Çarşamba

 

İnfeksiyon hastalıkları ile mücadelede günümüz tıp ve bağışıklık biliminin en önemli hedeflerinden birisi yeni aşı geliştirime çabalarıdır. Aşılama yolu ile korunmanın tarihi Türkler’in su çiceğine karşı inek su çiçeği döküntülerini (süprüntü aşılar) kullanmalarına kadar uzanır. Bu “Geleneksel aşılama yöntemleri” ile infeksiyon hastaliklarına karşı başlatılan ve günümüzde de bütün hızı ile devam eden savaş yeni tesbit edilen hastalıklar sonucunda farkli bir yola girmiştir.

 

Günümüz aşı çalışmalarında sentetik peptidler ve rekombinant DNA teknolojisi yardımları ile modern tıpta yeni bir sayfa açılmıştır. Pasteur’un 1885 yılında  kuduz aşısını geliştirmesinden sonra, bu yöntem günümüzde de yaygın olarak kullanılan çocuk felci (oral polio), verem (BCG) ve kızamık aşılarının geliştirilmesinde ilham  kaynağı oldu. Daha sonra  canlı aşılara alternatif olarak ölü organizma süspansiyonlarından boğmaca, tetanoz ve polio benzeri aşılar elde edilmeye başlandı. Bu yöntemlerle kullanıma sokulan aşılar sayesinde insanlık  birçok ölümcül infeksiyon hastalıklara karşı başarılı olarak korundu. Bazı hastalıklar ise örneğin ciçek hastalığı gibi neredeyse tamamen ortadan kaldırıldı. Ne yazıkki, bu hastalıklara karşı geliştirilen aşı geliştirme teknikleri, çok sayıda farklı genomik tiplere sahip virusların neden olduğu hastalıklara karşı korunmada uygun aşı  geliştirilmesi amacı ile kullanılamamaktadır. Bu klasik yöntemlerle aşı üretiminde diğer önemli bir dezavantaj da çok miktarda infeksiyöz ajana olan gereksinimdir. Oysa günümüzde insanda hastalık yapan bir çok virusun dış ortamda üretilmesi henüz gerçekleştirilememiştir.

Watson ve Crick’in DNA’nın çift sarmal yapısını ortaya çıkardığı 1950’li yıllardan sonra ise baş döndürücü hızla gelişen moleküler biyolojideki gelişmeler, 1970li yıllardan itibaren  rekombinant DNA teknolojisinin gelişmesine temel oluşturdu. Bu gelişmelere paralel olarak klasik aşı  teknikleri yerini rekombinant ve diğer modern aşı tekniklerine bırakmaya başladı. Özellikle son yıllarda geliştirilmeye çalışılan yeni aşı teknikleri içerisinde en umut verici olanları rekombinant, sentetik peptid ve  çıplak DNA “Naked DNA” ve yenilebilen bitki (Edible Plant) aşılarıdır.

 

Sentetik peptid aşılar başarılı olabilecekmi?

Rekombinant DNA teknolojisi ve peptid sentezi ile ilgili gelişmeler mikroorganizmalara karşı koruyucu antikor üretimine yol açan antijenik sentetik proteinlerin yapılmasına fırsat verdi. Bu maksatla üretilen sentetik peptid aşıların vücut savunma sisteminin uyarılmasında da etkili olduğu gösterilmiştir. Sentetik peptidlerin aşı olarak kullanımı diğer aşı türlerine göre güvenlik, uygulanırlık ve maliyet açısından çok daha avantajlıdır. Bu yöntemi kullanarak aşı geliştirme çalışmaları özellikle coğrafik genotipleri farklılık gösteren hepatit B virusu, sıtma (malarya) ve insan immün yetmezlik virusu (HIV-1)’na karşı yoğunluk kazanmaktadır. Bulaşıcı hastalıklardan korunmanın yanı sıra, multiple skleroz, beyin dokusu yangısı (ensefalit) ve diabet gibi, oto-immün kökenli hastalıklara karşı bağışıklık sistemini uyarmak için de sentetik peptid aşılardan yararlanılmaya çalışılmaktadır.

Yeni bir aşı üretim yöntemi: Çıplak DNA (Naked DNA) Aşılar

Milyonlarca insanın sağlığını tehdit eden insan immun yetmezlik virus’u (human immunodeficiency virus, HIV-1) gibi viral etkenlerin oluşturduğu kronik viral infeksiyonlara karşı mevcut teknolojilerle aşı üretilememektedir. Genelde, zorunlu hücre içi canlı olduğu bilinen virusların tanınmasında ve yok edilmesinde hücresel savunma özel önem taşımaktadır. Yabancı DNA’nın kas içi enjeksiyonu ile hücre içine alımının deneysel hayvan modellerinde gösterilmesi aşı teknolojisinde yeni ufukların açılmasına yol açmıştır. Kendisine karşı korunma geliştirilmek istenen virusa ait parçalar içeren DNA, konakçı hücre içinde viral proteinin doğal yapısına uygun şekilde sentezlenir. Bu modellerde öldürücü dozda infeksiyöz ajan verilerek geliştirilen deneysel infeksiyonlarda tam korunma gösterilmiştir. Çıplak DNA aşı yönteminin diğer bir avantajı ise elde ediliş saflığının çok yüksek olmasından dolayı diğer hastalık etkenlerini bulundurma riskinin en az olması ve diğer aşı türlerine göre daha yüksek stabiliteye sahip olmasıdır. Bu yüzden DNA aşıları immün sistemi baskılanmış çocuklar ve kronik infeksiyona sahip yaşlı hastalarda geleneksel canlı aşılara göre daha güvenilirdir. Ayrıca çıplak DNA aşı çalışmalarındaki gelişmeler, 4000’den fazla genetik hastalığın tedavisinde umut ışığı olan gen tedavisi konusuna da yardımcı olacaktır.

            Yenilebilen (bitki) aşıları ve kullanımını gelecek yazımızda ele alacağız.

 

   TABLO I: TARİHTEN GÜNÜMÜZE AŞILARLA İLGİLİ ÖNEMLİ GELİŞMELER

 

 


 

 

M.Ö. 1200   Çinli ve Türkler çiçeğe karşı geleneksel “süprüntü aşı” uyguluyorlardı

         1796 Jenner İngiltere’de ilk kez inek çiçeği vezikülünden alınan “döküntü aşı”yı bir 

                   çocuğa başarı ile uyguladı.

         1885  Pasteur ilk atteneu kuduz aşısını başarı ile uyguladı.

  Bakteri Aşılarının Gelişimi

           1892  Kolera aşısı

           1896  Tifo aşısı 

           1921  Tuberküloz aşısı (BCG)

           1923  Difteri toksoid aşısı         

           1923 Boğmaca aşısı

           1927 Tetanoz toksoid aşısı

Doku Kültüründen Önce Virus Aşıları

           1932  Sarı humma aşısı

 1937  İlk inaktif influenza aşısı (Salk)

           1949  Kabakulak aşısı

Doku Kültürü İle Elde Edilen Viral Aşılar

           1954  Polio aşısı (Salk)

           1957  Canlı zayıflatılmış oral polio aşısı (Sabin)

           1960  Kızamık aşısı

           1962  Kızamıkçık aşısı  

           1966  Kabakulak aşısı  

           1967  İnsan diploid hücrelerinden kuduz aşısı eldesi

           1973  Su çiçeği aşısı     

           1976 Taşıyıcı serumlarından elde edilen Hepatit B aşısı

Biyoteknoloji Ürünü Aşı Çalışmaları

            1986 Hepatit B aşısı

            1995 Hepatit A aşısı

                      Rekombinant canlı vektör aşılar

                      a- Viral (Vaccinia virus, adeno virus, alfa virus, adenobenzeri viruslar)

b- Bakterial (BCG, Sallmonella) ve diğer mikrorganizmalara karşı sentetik peptid ve DNA aşıları ile ilgili araştırma ve deneme çalışmaları devam etmektedir

 

Reference: H. Ozdener., C. Çelik. Bilim ve Teknik. 1997 May. 354: 90-91

Dikkat: Yayınlanan bu yazının/haberin tüm hakları habername.com Grubuna aittir. Kaynak gösterilse dahi yazının/haberin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan haberin bir bölümü, alıntılanan habere aktif link verilerek kullanılabilir.
Bu yazı toplam 16068 defa okunmuştur
Hakan Beyiin çalışmaları
Hidayet Çelik
Hakan Bey bu ve önceki yazılarında bir bilim adamı sorumluluğuyla bizleri aydınlatıyor.Kendisinden mutlaka istifade etmek gerekir.Umarım birileri onu farketmekte gecikmez.Ülkemizdeki her üniversitenin ona ihtyacı olduğunu düşünüyorum.Selam ve iyi dileklerimle.
07 Aralık 2009 Pazartesi 19:06
Beğendim (0)Beğenmedim (0)
YORUMUN DEVAMI
Selami Bey'e
Azmi
Iyi de Selami Bey, yazinin icerigi ile saglik bakani'nin ne alakasi var anlamadim. Kendisi kabinenin ve su ana kadar gelmis saglik bakanlarinin icerisinde en iyi calisani olan birisi icin bunlari neye dayanarak soylediginizi anlamadim.
05 Aralık 2009 Cumartesi 06:51
Beğendim (0)Beğenmedim (0)
YORUMUN DEVAMI
Bakan gitmeli
Selami Keskin
Bu yazıyı birisi Sağlık Bakanına ulaştırmalı. Tebrikler Hakan Bey
02 Aralık 2009 Çarşamba 18:27
Beğendim (0)Beğenmedim (0)
YORUMUN DEVAMI
YAZARIN SON YAZILARI
Üye İşlemleri