Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

İnci KAYAR

AİHM NORMLARINDA DÜNYA VE ÜLKEMİZ ASKERİ YARGI (1)

28 Ekim 2012 Pazar

Cumhuriyetimizin 89. yılı ülkemize kutlu olsun. Gazilerimize saygıyla şehitlerimize de hürmetle ruhları şad olsun...

 

 Hukuk tarihinin o derya o okyanus derinliklerine daldığımızda Askeri Yargı’nın dünden bugüne gelişimini takip ettiğimizde bizi günümüzdeki AB standartlarına kadar ulaştırır. Ama ne kadar geriye gitsek de XV-XVI ncı yüzyıllardan önce, bugünkü anlamıyla askeri yargıdan bahsedemiyoruz. Zira o devirlerde   herşey şu anki tabirler dile getirilen “komutanın iki dudağı arasında” gerçekleşen bir yargı sistemi mevcuttu. Bunun örneklerine; Roma devrinde, hem silah altına çağrılan vatandaş ve hem de profesyonel asker tamamen komutanın tasarrufu altında olması ve Çiçero’nun; silaha gelince, yasalar susar; deyiminde bu olguyu tanımlamasıyla görülmektedir. XV-XVI ncı yüzyıllardan önce orduda kullanılan sistemin ortak özelliği komutanın askeri şahıslar üzerinde mutlak hakimiyete sahip olmasıdır. Dolayısıyla, bütün kuralları komutan koyar, hükmeder, cezalandırır, dilediğince hareket eder. Kral ya da prenslerin de askeri komutanın otoritesini sarsmamak, disiplini sağlamak amacıyla nadiren müdahale ettikleri görülmektedir.

Askeri mahkemelerin ilk örneklerine; Feodal devirde, feodal mahkemeler de görev almalarıyla karşılaşılmaktadır. Ayrıca; Orta çağ başlangıcında İtalyan, İsveç, Alman ve İspanyol şehirlerinde yargılamanın şehir yetkililerinde bırakıldığını görüyoruz. Bugünkü anlamıyla, askeri yargı benzeri ilk kurumlara, 15 inci asırda İtalya, Fransa ve İspanya’da devamlı orduların kurulmasıyla rastlıyoruz. XVI. asırda İspanya ve İtalya’da Savaş Denetçileri ve Kamp Denetçileri adı altında kurulan konseyler, askeri mahkemelerin tarihteki ilk örnekleridir. Savaş Konseyleri ciddi eylemlerde yargılama yapmışlar ve savaşlarda komutana danışmanlık hizmeti vermişlerdir. Denetçiler ise, hukukçu veya hukuk pratiği olan subaylardan seçilmişlerdir. Görevleri davaları incelemek, rapor düzenlemek ve Savaş Konseyine tavsiyede bulunmaktır. Denetçiler kurumu İspanya, Portekiz, Belçika, Hollanda, İsveç, Norveç, Danimarka ve tüm İspanyol ve Portekiz kolonilerinde vardır. Fransız Devriminden sonra olağan mahkemeler örnek alınarak Denetçiler kurumuna bir askeri hakim, bir hükümet komiseri ve bir kamu temsilcisi katılmıştır. Avrupa’da zamanla askeri yargı, biri davanın oluşmasında, diğeri savcılık görevinde ve nihayet davaların duruşmasındakiler olmak üzere özel organlardan oluşmuştur. İngiltere‘de, askeri yargının başlangıcı 1689’da kabul edilen İsyan Bastırma Kanunu’dur.

İngiltere’de Askeri mahkemeler, feodal mahkemeler ve orta çağ jüri mahkemelerinin ki gibi ‘‘Asilzadeler adına hüküm’’ fikrinden doğmuştur. Bu dönemde askeri mahkemeler 13 üyeden oluşmuştur. İngiliz askeri yargı sistemi Avrupa’daki en geleneksel sistemdir. 20 inci yüzyılın ilk yarısında silahlı kuvvetleri bulunan devletlerde askeri yargı organlarının varlığını görmek mümkündür. İtalya’da 1941 tarihli kanunla asker üyelerin çoğunlukta olduğu askeri mahkemeler ve Askeri Yargıtay kurulmuştur. İspanya’da 1945’te yapılan yasal düzenlemeler ile kuvvet esasına göre askeri mahkemeler ve Askeri Yargıtay kurulmuştur. Bulgaristan’da 1938’de coğrafi esasa göre dört bölgede askeri mahkemeler teşkil edilmiş ve Askeri Yargıtay kurulmuş iken 1949’da Askeri Yargıtay, Yargıtay’ın askeri dairesi haline getirilmiştir. Macaristan’da 1912 yılında Macar savunma güçlerinin oluşturulması ile tugay ve tümen düzeyinde askeri mahkemeler teşkil edilmiş ve askeri Yargıtay oluşturulmuş, ancak 1945 yılında bölge askeri mahkemeleri sistemine geçilmiş, Askeri Yargıtay lağvedilerek Yargıtay’ın bünyesinde askeri daire kurulmuştur.  Hollanda’da 1947 de kuvvet esasına göre askeri mahkemeler teşkil edilmiştir. Birinci Dünya Savaşından sonra Avusturya ve Almanya’da askeri güç bulundurma yasaklanınca, Askeri yargı sistemi de ortadan kaldırılmıştır.

Askeri yargı sisteminin bulunduğu birçok ülkenin anayasalarında, askeri yargıya ilişkin düzenlemeler bulunmaktadır. Bazı ülkelerde ise askeri yargıyı düzenleme yetkisinin yasama organına bırakıldığı görülmektedir. Örneğin; 1931 Belçika Anayasası, askeri mahkemelerin kuruluşu ve yetkileri hakkında özel kanun çıkarma zorunluluğu getirmiştir. Hollanda’da 1887 Anayasası ve 1947 anayasa değişiklikleri askeri yargıyı ayrıntılı olarak düzenlemiştir. İspanya’da 1945 tarihli Anayasa da askeri yargıyı düzenleme yetkisi yasama organına bırakılmıştır. İtalya’da 1947 tarihli Anayasada, barış ve savaş dönemi askeri yargılama yetkisine ilişkin düzenlemeler mevcuttur. Almanya’da İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra askeri mahkemeler kaldırılmıştır. Finlandiya Anayasasında askeri yargıya ilişkin hiçbir hüküm yoktur. 1958 tarihli Fransız Anayasasında da askeri yargıya ilişkin herhangi bir düzenlemeye rastlanılmaz.

Yargı bağımsızlığı ilkesinin ve insan hakları alanındaki gelişmelerin tesiri ile askeri yargının birçok ülkede değişime uğradığı görülmektedir. Örneğin; Fransa’da askeri Yargıtay 1965 yılında kaldırılmış, 1982’de askeri yargı yeniden düzenlenmiştir. İlk derece askeri mahkemelerin korunduğu bu düzenlemeden de vazgeçilerek 1999 yılında, barış döneminde askeri yargılama yetkisi Paris Askeri Mahkemesi dışında genel yargılama organlarına bırakılmıştır. İtalya’da askeri Yargıtay 1981 yılında kaldırılmıştır. İspanya’da askeri yargı alanında, 1985–1989 yılları arasında yeni yapılan kanunlarla kuvvet ayrımı kaldırılmış ve askeri yargı temyiz denetimi Yargıtay’a bağlanmıştır. Hollanda’da 1974 yılında kuvvet askeri mahkemeleri teşkilatına son verilerek bölge askeri mahkemeleri kurulmuştur ve 1979 yılında Yargıtay’ın temyiz denetimi yolu açılmıştır. 1990 yılında askeri ceza mevzuatında yapılan modernizasyon sonucu askeri ceza yargısı sivil ceza yargısına dahil edilmiştir.  Belçika’da 2002 yılında Anayasanın 157 inci maddesinde yapılan değişiklik ile üyelerinin çoğunluğu asker olan savaş konseyleri ve askeri mahkemeler siteminin tamamen kaldırılması öngörülmüştür. 2003 yılında çıkarılan bir kanun ile askeri mahkeme kurulması sadece savaş zamanı için öngörülmüş ve 1 Ocak 2004 tarihinden geçerli olarak barış dönemi askeri mahkemeleri lağvedilmiştir.

./..

Dikkat: Yayınlanan bu yazının/haberin tüm hakları habername.com Grubuna aittir. Kaynak gösterilse dahi yazının/haberin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan haberin bir bölümü, alıntılanan habere aktif link verilerek kullanılabilir.
Bu yazı toplam 2242 defa okunmuştur
YAZARIN SON YAZILARI
Üye İşlemleri