Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

İnci KAYAR

Türkiye Siyasetinde Ordunun Rolü - Asker-Sivil İlişkileri -I-

13 Ekim 2012 Cumartesi

OYAK üzerinden ordunun kolektif bir sermaye grubu olarak hareket etmesi ve üretim, hizmet, ticaret, finans sektörlerinde doğrudan yatırımlara sahip olması, Türkiye'de militarizasyonun önemli bir boyutudur.

Heinrich Böll Stiftung Derneği'nin "Türkiye Siyasetinde Ordunun Rolü - Asker-Sivil İlişkileri, Güvenlik Sektörü ve Sivil Denetim" adlı kitabını uzun zamandır notlar alarak okuyordum ve nihayet çıkardığım kadar olan notu bugünkü yazımda kamuoyuyla paylaşmak istedim.  Okuyunca şaşırdığım inanıyorum ki sizlerin de şaşıracağı önemli noktaları sizinle paylaşma ihtaycı hisssettim. Kitap, Heinrich Böll Stiftung Derneği'nin bu konuda Kasım 2009'da gerçekleştirdiği konferansın konuşmalarından, sunumlarından ve tartışmalarından oluşmaktadır. Merak edenler tamamını ordan okuyabileceklerdir. Burdaki anlatılanlar köle efendi oluşumunun ortaya çıkmasının daha doğrusu çıkarılmasının tam olarak sonucudur.

  • Ekonomide Askerin Varlığı, Askeri Sermaye, Oyak’ın Gerçek Yüzü

Türkiye'de ordunun, modern orduların asli işlevi olan dış askeri güvenlik alanının yanı sıra siyasal, iktisadi, kültürel, ideolojik alanlara uzanan geniş bir faaliyet alanının bulunması ve bu alanlardaki faaliyetlerin sivil siyasal iktidarın ve kamu otoritesinin denetiminden yasal Türkiye'de ordunun, modern orduların asli işlevi olan dış askeri güvenlik alanının yanı sıra siyasal, iktisadi, kültürel, ideolojik alanlara veya fiili özerklik altında yürütülmesi pretoryen bir militarizmi hakim kılmıştır. Söz konusu pretoryen militarizmin güç sahalarından biri de ekonomidir. Savaş sanayii ve askeri harcamalar alanında müesses klasik askeri-sınai kompleks mekanizmasının dışında Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK) üzerinden ordunun bizatihi kolektif bir sermaye grubu olarak hareket etmesi ve üretim, hizmet, ticaret ve finans sektörlerinde doğrudan yatırımlara sahip olması Türkiye'de militarizasyonun önemli bir boyutunu oluşturmaktadır.

  • Başka Ülkelerdeki OYAK Benzeri Yapılar

 Türkiye OYAK’ın varlığıyla dünyada tek örnek midir? Hayır. Nikaragua, Şili, Guatemala, El Salvador, Honduras, Ekvator, Kolombiya, Bolivya, Çin, Endonezya, Tayland, Mısır, Suriye, Pakistan ve Türkiye. Bu ülkelerin otoriter siyasal rejimleri, insan hakları ihlalleri, sınıfsal eşitsizliklerin derinliği gibi ortak birçok noktasından bahsedilebilir.

Hepsinin bir başka ortak noktası bu sunuşun konusunu oluşturmaktadır: Bu ülke ordularının genellikle yardımlaşma kurumu benzeri yapılar altında sınai, ticari ve finansal yatırımlarıyla ülkelerinin en büyük sermaye grupları arasında yer almaları.

  • OYAK Kuruluş Süreci

OYAK, 27 Mayıs 1960 darbesinin hemen ardından Milli Birlik Komitesi'nin 3 Ocak 1961'de çıkardığı 205 sayılı Yasa ile kurulmuştur; yani varlığını olağandışı bir dönemin yasama faaliyetine borçludur. Buna rağmen ne hikmettir ki söz konusu yasa, Türkiye tarihinin en dayanıklı yasalarından biri olabilmiştir. OYAK'ın kurulma sürecine baktığımızda, 27 Mayıs darbesinin toplumsal tabanını oluşturan kesimlerden askerler, bürokrasi, entelijensiya ve dönemin burjuvazisi OYAK'ın kurulmasını desteklemiş ve bu ilk dönemde yetkili kurullarda görev almıştır.

Dönemin askeri iktidarı OYAK kanununu şu şekilde gerekçelendirmiştir: Ordu mensuplarına emekli olduklarında ancak mütevazı geçim şartları sağlanabilmesi, kendi içtimai seviyelerine uygun bir hayat seviyesi temin edememeleri sebebiyle ve istikbal endişesinden kurtularak maddi ve manevi huzura kavuşmaları için OYAK kanunu hazırlanmıştır.

Bu gerekçe Türkiye'de ordu mensuplarının kendilerini ayrıcalıklı bir zümre olarak görme halini veya o dönem için arzusunu yansıtmaktadır.

  • Faaliyetleri Açısından OYAK

Faaliyetleri açısından OYAK aynı anda hem üyelerden yapılan zorunlu kesintiler dolayısıyla bir zorunlu tasarruf kuruluşu; hem üyeleri için Emekli Sandığı'na ek olarak işleyen bir ek sosyal güvenlik kuruluşu; hem de üretim, ticaret, hizmet ve finans sektörlerindeki doğrudan yatırımları dolayısıyla bir "holding"dir.

Bir sosyal güvenlik kuruluşu olarak, bir yandan sosyal yardımlar başlığı altında emeklilik, ölüm ve maluliyet yardımları yapılmakta, diğer yandan da sosyal hizmetler başlığı altında piyasaya göre daha uygun ve uzun vadeli konut kredisi ve borç verme faaliyetleri yer almaktadır. Bu faaliyetlerin ana hedefi ordu mensuplarının üst orta sınıflara denk bir refah düzeyine sahip olmasıdır. Zaten maaşlarıyla memur kesim içinde farklı bir konumda olan askeri bürokrasi, OYAK sayesinde de ayrıcalıklı kılınmaktadır. (2004'te bir orgeneral Emekli Sandığı'ndan aldığının yaklaşık üç katını, bir albay iki katını, bir çavuş da 1,5 katını OYAK'tan emeklilik ikramiyesi olarak alıyordu.)

Kurumu nev-i şahsına münhasır kılan özelliği ise hiç şüphesiz kar amaçlı iktisadi faaliyetleridir. Bu noktada hemen şunu belirtmek gerekir ki, kurum gelirlerinin ancak belirli bir kısmı sosyal yardım ve hizmetlere ayrılmakta, büyük çoğunluğu ise yeniden yatırıma yönlendirilmektedir. Sosyal güvenlik işlevi aleyhine holding faaliyetlerine ağırlık verilmesi, özellikle genç üyelerin üst rütbelilerden oluşan kurum yönetimine yönelik eleştirilerine de yol açabilmektedir.

OYAK yatırımları ve gelirleri hiçbir biçimde askeri harcamalar ve projeler için kul­lanılmamaktadır.

  • OYAK’ın Kuruluş Özelliği

 OYAK nedir? sorusu akla hemen "OYAK sivil bir kuruluş mu, askeri bir kuruluş mu?" sorusunu getirmekte. OYAK yönetiminin kurumun orduyla bağını silikleştirmek adına sivilliği vurgulayan söylemleri son yıllarda özellikle dikkati çekmekte. Ancak kurumun üyelerine ve idari yapısına bakıldığında askerlerin hakimiyeti açıktır.

 • Kurumun daimi üyeleri aslen Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) kadrolarında görevli subay, astsubay ve askeri memurlardır. Bunların üyelikleri mecburidir ve mevcut 241.000 üyenin büyük çoğunluğunu oluşturmaktadırlar.

 • İdari yapısına bakıldığında Temsilciler Kurulu tamamen askerlerden oluşmakta, 40 kişilik Genel Kurul'da 9 sivil üye3 bulunmaktadır. Yasada 7 kişilik Yönetim Kurulu'nun 3 kişisi asker olarak öngörülmüş olmakla birlikte, fiiliyatta askerler 1976'dan beri 4 kişiyle temsil edilegelmiş ve Yönetim Kurulu başkanı her zaman asker üye olmuştur. Şu anda ikisi emekli olmak üzere Yönetim Kurulu'nun altı üyesi askerdir.

 • Şirketler ise çok büyük oranda profesyonel siviller tarafından yönetilmekte, ancak bazı durumlarda şirket yönetim kurullarında emekli askerler de yer almaktadır.

 Özet olarak, OYAK'ın karar alma kurulları askerler tarafından kontrol edilmektedir.

  • OYAK Vasıtasıyla Kolektif Bir Sermayedar Olarak TSK

OYAK'ın bir sermaye grubu olarak yapılanması daha kuruluş aşamasında öngörülmüş ve diğer sosyal güvenlik kuruluşlarından farklı olarak yatırım faaliyetleri herhangi bir sınırlamaya tabi tutulmamıştır.

 OYAK bünyesindeki şirketlerin sayısı yıllar içinde artış ve değişiklik göstermiş olup, bu sayı bugün itibariyle 27 ana şirket ve 17 yan şirket olmak üzere 44'tür. Üretim, ticaret, hizmet, fınans sahalarında faaliyet yürütmektedirler ve yatırım faaliyetleri yatay ve dikey entegrasyon arz etmektedir. Şirketlerden birçoğu Türkiye'nin en büyük ve en karlı iktisadi kuruluşları arasında yer almaktadır. OYAK, kuruluşundan bugüne yerli ve yabancı büyük sermaye gruplarının yanı sıra kamu iktisadi teşekkülleriyle de çeşitli düzeylerde ortaklıklar kurmuştur. Geçen 48 sene zarfında, bir kısmı halen süren ve aralarında Renault, Axa, Goodyear, Elf gibi dünya sermaye devlerinin yanı sıra Sabancı, Koç, Eti, Yaşar Holding, Gama, Yapı Kredi Bankası, Garanti Bankası, Kutlutaş Holding, Alarko, Cerrahoğulları gibi yerli büyük sermaye grupları ve Halk Bankası, Ziraat Bankası, SSK, TPAO, Petkim gibi kamu iktisadi teşekküllerinin de yer aldığı sermaye gruplarıyla ortaklıklar kurulmuştur. Bugün itibariyle OYAK'ın yatırımları otomotiv, çimento, demir çelik, enerji sektörlerinde yoğunlaşmış olmakla beraber, finans, inşaat, gıda, iç ve dış ticaret, turizm, zirai kimya, nakliye, teknoloji-bilişim, savunma ve güvenlik sektörleri gibi geniş alanlara yayılmıştır.

 2008 sonu itibariyle toplam aktifleri 10,588 milyon TL'ye ulaşan ve 1,911 milyon TL'lik net dönem karı4 elde eden OYAK Türkiye'nin en büyük üç holdinginden biridir.

  • İşte Mucizedeki Sır

 OYAK'ın halen görevde olan "sivil" genel müdürü 2001'de, Türkiye tarihinin en büyük iktisadi krizinin ardından bu "başarıyı" "kanla sınanan askeri prensiplerle" açıklasa da bu olağanüstü iktisadi büyümeyi açıklayan çeşitli faktörlere bakmak OYAK'ı anlamak açısından önemlidir.

 1. Her şeyden önce özel yasasındaki bazı hükümlerin sağladığı ayrıcalıklardan bahsetmek gerekir. Bunların başında OYAK'ın sahip olduğu vergi muafiyetleri gelmektedir. Bağlı şirketleri vergilerini ödemekte, ancak OYAK'ın kendisi her türlü vergiden (gelir, kurumlar, veraset ve intikal vergileri, damga vergisi) muaf tutulmaktadır.

 Yine özel yasası sayesinde OYAK hem özel hukukun, hem kamu hukukunun avan­tajlarından faydalanmaktadır. Bir yandan iktisadi yatırımlarını rahatlıkla yapabilmekte, diğer yandan malları, gelir ve alacakları devlet malı statüsünde sayılmakta, bu da kurum mallarının haczedilemeyeceği anlamına gelmektedir. Ayrıca üyeleriyle olan ilişkileri askeri idari yargı yetkisine alınarak zorunlu üyeliğin iptali talebi veya Türkiye Emekli Astsubaylar Derneği'nin (TEMAD) emeklilikten sonra da nema ödenmesi ve şirketlerde görev talep etmeleri gibi davalarda kurum lehine kararlarla üyelerin eleştirilerine karşı korunma sağlanmaktadır.

 2. Finansal imkanlarının sağladığı avantajlardan söz edildiğinde, OYAK'ın hukuki ve kurumsal yapısının bir başka avantajı, daimi üyelerin maaşlarından yapılan %10'luk zorunlu kesintiler sayesinde sürekli nakit girişi sağlanmasıdır. Bu maliyetsiz sıcak para kaynağı kriz ortamlarında sermaye birikimi açısından büyük avantaj yaratmaktadır.

 Yine yasa gereği yedek subay maaşlarından %5'lik kesinti yapılmakta, ama yedek subaylar hiçbir hizmetten faydalanamamaktadır.

 En temel sosyal geri dönüş olan emeklilik yardımlarına ödenen nemanın 1985'e kadar sürekli enflasyonun altında kalması, ancak 1990'ların ortalarından itibaren enflasyona endekslenmesi de uzun yıllar üyelerin aleyhine askeri holdinge önemli bir mali avantaj sağlamıştır.

 3.İiktisadi ilişkilerin siyasal güç ilişkilerinden hiçbir şekilde bağımsız olmadığı düşünüldüğünde ordunun politik gücünün iktisadi avantaj sağlama yönünde seferber edilmesi de potansiyel ve/ya reel bir avantaj sağlamaktadır, işin bu boyutunu ampi­rik olarak göstermek zor olmakla birlikte, bazı örnek olaylarda buna dair güçlü karineler bulunmaktadır. Batık şirketlerinin kamu iktisadi kuruluşlarına devri (1984'te Türk Otomotiv Endüstrisi (TOE) ve Motorlu Araçlar Ticaret (MAT) Ziraat Bankası'na), kamu kuruluşlarıyla ortaklıklar ve bu sayede kamu ihaleleri kazanma ve kamu kaynak­larından faydalanma (1985'te Oyak-Kutlutaş ve Emlak Kredi Bankası ortaklığı; 1995'te Oyak inşaat SSK ortaklığı ve 1999'da SSK ihalelerinin alınması; 2001'de Oyakbank'ın batık bankalar muamelesinden kurtarılması ve ardından Sümerbank'ın sembolik bir meblağa OYAK'a satılması) bunun örnekleridir.

 4. Bu tarz özgül faktörlerin yanı sıra OYAK'ın bu denli büyüyebilmesindeki belirle­yici etken ise Türkiye'deki sermaye birikim süreci ve sınıfsal yapıyla ilintilidir. OYAK, diğer büyük sermaye grupları gibi, farklı dönemlerdeki hakim birikim stratejilerinin hem belirleyicisi hem takipçisi olmuştur. Büyük sermayenin girebileceği sektörlere yatırım yapmış ve devletin sermaye grubu yaratmaya dönük politikalarından (krediler, teşvikler, muafiyetler vs.) sadece ithal ikamesi döneminde değil, liberal iktisat politikalarının uygulandığı 1980 sonrası dönemde de faydalanmıştır. 1980 sonrası dönemde de devam eden imalat sanayiindeki oligopolistik yapı sayesinde OYAK da diğer büyük sermaye grupları gibi maliyeti nihai tüketiciye yansıtarak kar oranlarını yüksek tutmuştur. Özellikle otomotiv, çimento, lastik, tarım ilaçları sektörleri kurumun oligo­polistik güce sahip olduğu sektörlerdir.

 OYAK, net varlığının önemli gelişme gösterdiği 1960-1980 arasında, ithal ikameci strateji doğrultusunda içeride yüksek karlar sağlayan korumacı politikalardan istifade etmiş, yüksek gümrükler, ithalat yasakları, vergi muafiyetleri ve çeşitli teşviklerle korunan otomotiv, çimento gibi sektörlere yatırım yapmıştır. Yine bu dönemde, korunaklı iç piyasalara yüksek fiyatlarla yapılan satışlar sayesinde yüksek karlar elde etmiştir.

 OYAK'ın büyük sıçrama gösterdiği dönem ise neoliberal özelleştirme (çimento, bankacılık, demir çelik) ve finansal yatırım stratejilerinin Türkiye kapitalizminde hakim olduğu 1980 sonrası dönemdir. 1989'dan itibaren ekonominin mali sermaye bildirimi döngüsüne sıkıştırılın asıyla derinliği gittikçe artan 1994, 1999, 2001 ve 2008 krizlerinin bedeli işçi, memur gibi çalışan kesimlere, kent yoksullarına fatura edilirken, hem kurumsal olarak OYAK bu politikalardan büyük karlar elde etmiş ve tarihi­nin en hızlı büyüme rakamlarına ulaşmış, hem de "ayrıcalıklı bir zümre olarak" askeri personel neoliberal politikaların sosyal ve iktisadi tahriplerinden görece korunmuştur. (1961-1980 döneminde OYAK'ın ortalama karlılığı 16 birim ise 1981-2001'de 100 birime sıçramıştır, 1990-2001 için ise bu sayı 165'tir.)

Ekonominin sosyopolitik aktörlerden bağımsız, "piyasanın gizli eli" tarafından yönlendirildiğini iddia eden liberal fanteziden bir an sıyrılıp iktisadi süreçlerin de çeşitli sosyopolitik aktörlerin pratikleri sonucunda oluştuğu dikkate alınırsa, güttükleri birikim stratejileri ile finansal krizlerin müsebbipleri arasında yer alan büyük sermaye gruplarından birinin de OYAK olduğu görülür.

Bu durumda şu soru anlamlı gözükmektedir: Pretoryen militarizmin pratiklerinin meşrulaştırıcısı "milli güvenlik ideolojisi"yle uyum içinde kendine "ulusun kalkınmasına hizmet", "ulusal ekonomiye hizmet", "ulusal ekonomik güvenliğin koruyucusu olmak" gibi özellikler vehmeden OYAK "kimin ekonomik güvenliği"nin garantörüdür? Ya da 1997 tarihli Milli Güvenlik Siyaset Belgesi'nde yer alan "Türkiye'nin dünya ile bütünleşmesine yönelik, özelleştirme de dahil ekonomik çabalar artırılmalıdır" ifadesi ile bir önceki OYAK Yönetim Kurulu Başkanı emekli Korgeneral Selçuk Saka'nm "Ülke ekonomisi ile global ekonominin orta-uzun vadede göstereceği gelişime ve değişime OYAK'ın mutlaka uyum sağlaması gerekmektedir" ifadesi beraber ele alındığında OYAK'ın pretoryen militarizm içindeki konumu biraz daha belirginleşecektir.

Bu bağlamda iki örnek olaya bakmak, ordunun tikel ekonomik çıkarlarının nasıl ulusal çıkar, ulusal güvenlik söylemi altına gizlendiğinin ortaya konması açısından aydınlatıcı olabilir. Birinci örnek, yarattığı iktisadi ve sosyal tahribat itibariyle Cumhuriyet tarihinin en büyük iktisadi krizi olan 2001 krizidir. Kriz sürecinde OYAK genel müdürü "Kriz varsa fırsat da vardır. 600 trilyona giden kar beklentili bir kurum olarak fırsatlara bakmazsak kendimize haksızlık etmiş oluruz" sözlerini sarf etmiştir. Gerçekten, krizleri üreten mali sermaye birikim stratejisinin izleyicisi olan OYAK 2001 yılında toplam net varlıkları ve karı açısından büyük bir sıçrama gerçekleştirmiştir. Yine 2001'de, batık kredi oranı ortalamanın üç katı olan Oyakbank kurtarılmış ve özelleştirme kapsamında "sembolik bir rakama satın aldığı" Sümerbank'ın 4.5 aylık faaliyeti sonunda getirdiği kar ise OYAK'ın diğer şirketlerinin o yılki toplam karını aşmıştır.

İkinci olay ise özelleştirme kapsamında 2005 sonunda Erdemir'in satın alınmasıdır. Bu süreçte OYAK yönetimi tarafından ve kamuoyunda Erdemir'in ulusal güvenlik açısından stratejik öneminden dem vurulmuş, özelleştirilse bile ulusal sermayenin elinde kalması gerektiği ileri sürülmüş, kısacası Erdemir'in OYAK tarafından alınması TOBB'dan Maden-İş'e çeşitli kurumlar tarafından olduğu gibi medyada da coşkuyla karşılanmıştır. Ulusalcı retorik neoliberal sermaye birikim stratejisinin hizmetine sokulmuş ve böylece 2003 karı OYAK'ın o dönemdeki 40 şirketinin toplam karına eşit olan Türkiye'nin en karlı üçüncü şirketi kamudan OYAK'a geçmiştir. 10 Eylül 2005'te Antalya'da gerçekleşen "OYAK İş Ortakları Toplantısında kırmızı beyaz tişört giyerek ulusal açıdan stratejik önemi haiz şirketlerin yabancılara satılmaması teziyle milliyetçi mobilizasyon yaratan OYAK, demir çelikte kısa bir süre sonra Arcelor ile ortaklık görüşmelerine soyunmuş, bankacılıkta ise Türkiye fınans sektörünün "topyekun gayri millileşmesini" pek de dert etmemiş ve Sümerbank'ı çok ucuza alıp Oyakbank'ı büyüttükten sonra bu bankayı 2.7 milyar dolara (o güne kadarki en yüksek meblağlı banka satışıdır) Hollandalı ING grubuna satmıştır. Küresel neoliberal kapitalizmin amentüleri doğrultusunda sermaye birikim stratejileri izleyen OYAK'ın bu "gayri milli" tavırları ise içinde emekli generallerin de bulunduğu geniş bir milliyetçi kamuoyunu sukut-u hayale uğratmıştır.

Dikkat: Yayınlanan bu yazının/haberin tüm hakları habername.com Grubuna aittir. Kaynak gösterilse dahi yazının/haberin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan haberin bir bölümü, alıntılanan habere aktif link verilerek kullanılabilir.
Bu yazı toplam 3992 defa okunmuştur
oyak
adil konu
Artık kuruluş amacı ile hiçbir bağlantısı kalmayan böyle bir kurumun kontrol edilebileceğini düşünemiyorum. Ama beni yedeksubaylığımdan beri hep düşündüren onlardan yapılan kesintinin şu ana kadar ki miktarı. Hangi yasyala alındığı bile belli olmayan şekilde biz yedeksubaylardan alınan para hiç olmazsa şehit ve gazi yedeksubaylar için kaynak olarak kullanılamazmıydı ?
15 Ekim 2012 Pazartesi 09:25
Beğendim (1)Beğenmedim (0)
YORUMUN DEVAMI
okuyun astsubaylar
bekir memiş
okuyun astsubaylar okuyun. hani okumadan bilmeden beleş facebbok ta habire gurup kurup yorum yapıyoruz ya. herkes soyuldugunu biliyor ama güçlünün yanında olup kulluk etmek daha kolay geliyor
13 Ekim 2012 Cumartesi 17:40
Beğendim (1)Beğenmedim (0)
YORUMUN DEVAMI
YAZARIN SON YAZILARI
Üye İşlemleri